Doneer aan de Mr. Hans van Mierlo Stichting

vrijdag 2 maart 2018

Waar is onze digitale vrijheid het meest mee gediend?

Wordt het niet tijd om de heilstaat van het regelloze internet enigszins aan voorwaarden te binden, vraag Coen Brummer zich af. Hij is directeur van de mr. Hans van Mierlo Stichting, het wetenschappelijk bureau van D66.

Door Coen Brummer.

Dit artikel verscheen op 1 maart 2018 op trouw.nl.

Tech-bedrijven als Facebook zijn geen fan van bemoeienis met hun gebruikersbeleid of met de algoritmes die bepalen welke informatie hun gebruikers zien. Het misbruik van hun sites door buitenlandse mogendheden die er nepnieuws verspreiden, zorgt voor ongemakkelijke vragen.

Aanleiding: op 14 maart dient voor de Rechtbank in Amsterdam een zaak van De Persgroep, GeenStijl en ThePostOnline tegen de Europese Unie. Enkele van hun artikelen waren bestempeld als ‘desinformatie’ door de website EUvsDisinfo.eu.

Dit is een platform van EastStratCom, een team dat in 2015 werd opgericht door de EU als antwoord op veelal Russische desinformatiecampagnes die Europese democratieën proberen te ondermijnen. Ze heeft als doel het communiceren over EU-beleid in Oost-Europa en de persvrijheid en onafhankelijke media te versterken. Begrijpelijkerwijs waren de Nederlandse media niet gediend van de beschuldiging.

Inmiddels heeft EUvsDisinfo laten weten dat hun oordeel berustte op vertaalfouten. Het platform schijnt geen Nederlandssprekende medewerkers te hebben. Sowieso zijn ze outmanned, outnumbered, outplanned tegenover de stroom van Russische desinformatie die wordt verspreid via traditionele media of op sociale media opererende bots (computerprogramma’s die autonoom berichten posten en verder verspreiden).

Toch geeft een kijkje op de website een goed inzicht in de omvang en reikwijdte van de thema’s waarover desinformatie wordt verspreid. De aan het Kremlin gelinkte organisaties hebben veel aandacht voor de Europese Unie, het onderzoek naar MH17 en de uitsluiting van Rusland bij de Olympische Winterspelen. Recent bleek overigens ook dat de belangstelling voor de Verenigde Staten niet bepaald is afgenomen na de winst van Donald Trump: na de schietpartij op de school in Florida begon een netwerk van bots complottheorieën over de toedracht te verspreiden, bedoeld om verdeeldheid te zaaien.

Grootschalige campagnes

Vorige week woensdag besprak historica Anne Applebaum in TivoliVredenburg deze thematiek tijdens de jaarlijkse Marchantlezing van de mr. Hans van Mierlo Stichting. Gevraagd naar haar mening over EUvsDisinfo.eu zei ze dat het platform de logische uitkomst was van een typisch Europees probleem: het onvermogen om daadwerkelijk keuzes te maken. De uitdaging die desinformatie vormt voor onze liberale democratieën staat namelijk niet in verhouding tot een onderbemand en onderbetaald groepje redacteuren. En dan krijg je vroeg of laat dus het soort vergissingen waarover de Nederlandse rechter zich volgende maand mag buigen.

Toch is het te gemakkelijk om pogingen desinformatie te stoppen af te doen als acties tegen onschuldige burgers die maar wat twitteren of tegen journalisten die gewoon hun werk doen. We hebben te maken met grootschalige campagnes met concrete politieke doelen. Ter illustratie: bots die eerder actief waren tijdens de Amerikaanse en Franse verkiezingen switchen geregeld van taal. Zo is een bataljon bots recent in het Nederlands gaan twitteren, vertelde Applebaum. Het onderzoek van Robert Mueller in de Verenigde Staten laat zien dat de inzet van dit soort technieken gecoördineerd, heimelijk en met medewerking van een grote buitenlandse mogendheid plaatsvindt.

Dit soort feiten roepen al snel de vraag op of en zo ja hoe de overheid (nationaal of Europees) actie moet ondernemen. Applebaum – net als andere commentatoren en onderzoekers – maakt zich hard voor ‘resilience’: de weerbaarheid van burgers. Denk aan ‘digitale wijsheid’ in het onderwijs en het leren herkennen van heimelijke beïnvloeding. Iets waar ook minister van Binnenlandse Zaken Kasja Ollongren voor pleitte in haar recente Kamerbrief.

Controversiele maatregelen

Maar Applebaum brak ook een lans voor meer controversiële maatregelen. Moeten we – overigens in lijn met het standpunt van de Nederlandse regering – een platform als EUvsDesinfo niet uitbouwen, versterken en professionaliseren? En waarom is de mogelijkheid om online 100 procent anoniem te zijn eigenlijk een goede zaak? Zouden tech-bedrijven als Facebook en Twitter hun registratievoorwaarden niet moeten veranderen zodat gebruikers alleen een account krijgen na identificatie? Of denk aan maatregelen waardoor de herkomst van content duidelijker wordt. Immers, in een krant zie je ook het verschil tussen nieuws en betaalde advertenties.

Waarmee is onze digitale vrijheid het meest gediend? Is dat met een libertarisch ideaal van volledige online vrijheid, met als te betalen prijs grootschalige desinformatiecampagnes? Of is het tijd om voorwaarden te stellen, juist omwille van de vrijheid? Volgens dit positief vrijheidsbegrip kunnen regels en voorwaarden een serieus en vrij debat mogelijk maken en de kans verkleinen dat burgers worden overstelpt met verdachtmakingen of listig in elkaar gezette boodschappen die zo’n debat vrijwel onmogelijk maken. Ook The Economist pleitte in een coverartikel zowel voor meer transparantie over de herkomst van berichten als voor meer formele strafrechtelijke onderzoeken á la Mueller, als basis voor actiebereidheid in politiek en samenleving.

Het is afwachten wat de Nederlandse rechter beslist in de zaak tegen EUvsDisinfo.eu. EastStratCom staat er niet best op en de toekomst wordt waarschijnlijk spannend voor (de huidige werkwijze van) de website. Maar dit mag niet het zicht ontnemen op de reële bedreigingen waar onze open samenleving voor staat. De ongemakkelijke vragen die dit met zich meebrengt – over ons publiek debat en over de rol van de overheid daarin – zijn niet eenvoudig te beantwoorden. Maar het ziet er niet naar uit dat we de luxe hebben om ze niet te stellen.

Coen Brummer is directeur van de mr. Hans van Mierlo Stichting, het wetenschappelijk bureau van D66.