Doneer aan de Mr. Hans van Mierlo Stichting

woensdag 7 augustus 2019

Einde sigarenkistje toont groei van ‘preventiestaat’

Dit artikel verscheen op 7 augustus in De Volkskrant

Door Daniël Boomsma en Dirk-Jan van Vliet.

Het houten sigarenkistje behoort straks tot het verleden, zo meldde deze krant op 1 augustus jl. Volgens het Nationaal Preventieakkoord van staatssecretaris Paul Blokhuis (ChristenUnie) van Volksgezondheid mogen in 2020 sigaretten alleen nog in een ‘neutrale verpakking’ worden verkocht. Het sigarenkistje moet dus verdwijnen. Over het Preventieakkoord bestaat brede consensus. Sterker, voor veel maatschappelijke organisaties, van wetenschap en onderwijs tot de land- en tuinbouwsector, gaat het akkoord niet ver genoeg. En terwijl verschillende partijen discussiëren over hoe het nóg dwingender kan, raakt de vraag uit zicht waar het fundamenteel over gaat: wordt de ruimte voor mensen om in vrijheid zélf te bepalen wat gewenst gedrag is en een gewenste leefstijl, niet steeds kleiner?

Na het zomerreces debatteert de Tweede Kamer opnieuw over het ­Preventieakkoord, maar wie in het parlement een ideologische botsing tussen de staatssecretaris en liberale volksvertegenwoordigers had verwacht, komt bedrogen uit. Getuige de ingediende Kamer­vragen vinden veel parlementariërs Blokhuis’ plannen vooral te vrijblijvend. Het bleef bij technocratische vragen over uitvoering en concretisering van de plannen om roken, vet eten en alcoholgebruik te bestrijden. Zo dreigt het preventiedebat te verworden tot een banale kwestie van kostenreductie en arbeidsproductiviteit, voorzien van onderzoeksresultaten die de economische voordelen onderstrepen.

Gebod

Overheidsbeleid gericht op individueel gedrag is niet nieuw. Al in 1950 werd een ‘Praeventiefonds’ in het leven geroepen. Maar de afgelopen tijd is de neiging sterk toegenomen om niet alleen voorwaarden te stellen of te waken voor gedrag dat anderen schaadt, maar ook te zeggen wat gewenst gedrag precies behelst. Niet alleen via een verbod, maar steeds vaker via een gébod. De overheid is sluipenderwijs van gedaante veranderd: preventiebeleid wordt vaker gerechtvaardigd vanuit het idee dat mensen niet in staat zijn ‘verstandige’ keuzen te maken en gezond te leven. Bij de overheid ligt de plicht om burgers te helpen bij die ‘juiste’ keus. Dat betekent naast stoppen met roken, vet eten en alcohol drinken, duurzamer leven en ‘verstandiger’ met geld omgaan.

Het Nationaal Preventieakkoord is voorlopig een nieuwe loot aan de stam en daar houdt het niet op. Ministeries, uitvoeringsorganisaties en toezichthouders schakelen steeds vaker de hulp in van gedragsexperts. Denk aan de uit de VS overgewaaide beleidstechniek nudging, de ‘kleine duwtjes’ die mensen moeten verleiden een ‘verstandige’ keuze te maken. De gedaanteverwisseling van Vadertje Staat wordt wel beschreven als de ‘gedragsoverheid’ of ‘preventiestaat’.

Waarom

Van die gedaanteverwisseling lijkt politiek Den Haag zich amper bewust. Voor ChristenUnie en CDA is dat wellicht minder ­relevant, maar de liberale regeringspartner D66 en de conservatieve VVD mogen zich de technocratische wijze aanrekenen waarop het debat over het Preventieakkoord wordt gevoerd. Er staat meer op het spel dan ‘hoe’ en ‘wat’. Hier gaat het over het ‘waarom’.

We moeten niet naïef zijn. Ongezond gedrag kan soms schadelijk zijn voor derden. Ook moet de marktmacht van de tabaks- en suikerindustrie niet worden onderschat. Desondanks moet de fundamentele vraag worden gesteld waarom het politiek gerechtvaardigd is de ruimte waarbinnen mensen zelf kunnen bepalen wat een goed leven is steeds verder in te perken, vaak ten koste van lage inkomens, die de hardste klappen krijgen van iets als een accijnsverhoging.

Paternalisme

Liberalen hechten aan het uitgangspunt dat eigen keuzes betere keuzes zijn. Het zou goed zijn als zij de strijd rond dat uitgangspunt prominent in het parlement gaan voeren. Zeker omdat de kritiek op het paternalisme van Blokhuis niet van de liberalen, maar van de PVV en SP komt. Na het zomerreces is een goed begin mogelijk, met drie uitgangspunten: vermijd het veroordelen van individueel gedrag op basis van een grenzeloos schadebeginsel: ‘als u ongezond eet, gaan mijn zorgkosten omhoog’. Blijf weg van ‘nudging’, die mensen onbewust tot ander gedrag moet bewegen. En waak voor de ‘dictatuur van de deskundigheid’, dat voorbijgaat aan hoe mensen zelf het liefst willen leven.