Doneer aan de Mr. Hans van Mierlo Stichting

Publicaties

Wie heeft de macht over de waarheid?

Daags voor de verkiezingen van 2021 wordt een heimelijk gefilmd gesprek gepubliceerd tussen Mark Rutte en de directeur van een groot Nederlands bedrijf tijdens een internationale conferentie. Van een afstandje en zijwaarts gefilmd zijn hun lippen slecht te lezen, maar het is goed te verstaan: Rutte zegt dat klimaatmaatregelen “wel niet zo’n vaart zullen lopen” en lijkt te zinspelen op een uitzonderingspositie voor het bedrijf. De verontwaardiging is groot. De VVD is de grote verliezer van de verkiezingen. Achteraf blijkt dat de video gefabriceerd is.

Onwaarschijnlijk? Misschien, maar het is niet uitgesloten dat een dergelijk scenario in de aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen van 2021 zal plaatsvinden. De combinatie van enorme hoeveelheden data (big data) en steeds krachtiger wordende computers maakt het mogelijk; het maken van zogenoemde deepfakes: video’s die echt lijken maar het niet zijn. Wat betekent deze ontwikkeling voor onze democratie?

Realistische nepvideo’s
Het woord deepfake is een samenstelling van deep (van deep learning; machinaal leren) en fake (nep). Het is een verzamelnaam voor realistische nepvideo’s die zijn gemaakt met behulp van kunstmatige intelligentie. Door grote hoeveelheden stem- en beeldfragmenten van iemand te verwerken kunnen video’s gemaakt worden waarin het lijkt alsof mensen dingen zeggen die ze nooit hebben gezegd. Dit zou potentieel grote gevolgen kunnen hebben wanneer ze worden verspreid in ons publieke debat, bijvoorbeeld in verkiezingstijd.

96 procent van de deepfakes wordt tot nu toe gebruikt voor pornografische doeleinden en afpersing, blijkt uit onderzoek. Hierbij worden zonder toestemming de hoofden van beroemdheden, vooral vrouwen, over de hoofden van pornoactrices geplakt. Daarnaast worden deepfakes ironisch genoeg ook gebruikt om mensen te waarschuwen voor het bestaan ervan. Zo publiceerde The Telegraph vlak voor de verkiezingen in het Verenigd Koninkrijk ter bewustwording een nepfilmpje waarin Jeremy Corbyn adviseert om op Boris Johnson te stemmen en andersom.

In enkele gevallen worden deepfakes nu al gebruikt voor politieke doeleinden. Zo verspreidde een presidentskandidaat in India onlangs een video waarin hij zijn politieke boodschap overbrengt in een dialect dat hij in werkelijkheid niet beheerst. Hiermee kon hij miljoenen mensen meer bereiken dan zonder gebruik van deze technologie.

Leugenaarsdividend: it’s fake news!
Naast deepfakes zijn er shallowfakes, ook wel cheapfakes genoemd. Dit zijn video’s die niet met behulp van kunstmatige intelligentie zijn bewerkt, maar wel ‘oppervlakkig’ zijn gemanipuleerd. Denk aan het knippen en plakken of vertragen van beelden. Deze shallowfakes worden, in tegenstelling tot deepfakes, wél al veelvuldig gebruikt in politieke contexten. Zo is een video van de Democratische presidentskandidaat Joe Biden zo geknipt dat het lijkt alsof hij racistische opmerkingen maakt. Een vertraagde video van Nancy Pelosi, Democratische voorzitter van het Amerikaanse Huis van Afgevaardigden, doet lijken alsof ze dronken of ziek is.

Ook al is het uiteindelijke effect van deze video’s op de uitslag van verkiezingen onduidelijk, de maatschappelijke impact van deze misleidende video’s kan groot zijn. Zo leidde tijdens de corona-crisis een filmpje met hamsterende en ruziënde supermarktbezoekers tot verontwaardiging, terwijl dit eigenlijk een bewerkte opname voor een speelfilm betrof. Nu al geeft één op de drie Nederlanders aan dat ze het lastig vinden te bepalen welke informatie waar is en welke onwaar. Op de lange termijn zou deze verwarring kunnen leiden tot een soort ‘realiteit-apathie’, waarbij mensen authentieke informatie ook niet meer geloven. Dit zou mensen vatbaarder maken voor berichten die sterke emoties oproepen, een ontwikkeling die misbruikt kan worden door politici. Dan zou het zogenaamde ‘leugenaarsdividend’ plaatsvinden; het idee dat leugenaars zegevieren door te zeggen dat wat waar is, nep is. Zo heeft president Trump talloze nieuwsberichten die hem niet bevielen afgedaan als fake news.

Bewustwording is noodzakelijk
Met deze potentiële ontwrichtende effecten van nepvideo’s in het achterhoofd, ligt overheidsingrijpen voor de hand. Het verbieden van de technologie onderliggend aan deepfakes en shallowfakes is echter niet haalbaar of wenselijk. Technologie is niet inherent goed of slecht. De kunstmatige intelligentie die deze nepvideo’s mogelijk maakt, wordt ook positief ingezet. Zo draagt ze bij aan de verbetering van zelfrijdende auto’s en zou ze mensen met degeneratieve aandoeningen, zoals de spierziekte ALS, de mogelijkheid kunnen geven om hun stem weer te gebruiken. Het verbieden van het simpele knip- en plakwerk dat shallowfakes mogelijk maakt, zou dagelijkse nieuwsvoorziening zelfs geheel onmogelijk maken.

De manier waarop technologie gebruikt wordt kan echter wel goed of slecht zijn. Zoals hierboven omschreven worden nepvideo’s ingezet voor afpersing of het bewust beïnvloeden van verkiezingen. Maar ook dan levert het simpelweg verbieden van het maken of verspreiden van deepfakes en shallowfakes bezwaren op. Wanneer mensen gewend zijn aan nieuwe technologie, worden zij weerbaarder tegen de negatieve effecten ervan. Als deepfakes voor mensen een onbekend concept zijn en er duikt plotseling een nepvideo op tijdens een verkiezingscampagne, kan de maatschappelijke druk oplopen. Politici zijn dan al snel geneigd om alsnog op de ‘verbiedknop’ te drukken. Om mensen te laten wennen is informatievoorziening en bewustwording noodzakelijk. Mondjesmaat zet de overheid hierop in, onder andere door informatievoorziening via de website mediawijsheid.nl en het Europese project EU vs Disinfo. Laatstgenoemde kreeg grote kritiek toen het onder meer NPO Radio 1 en De Gelderlander als onbetrouwbare bronnen bestempelde.

Toepasbare wetgeving
Toch is het gerechtvaardigd om op te treden. Bijvoorbeeld als de grens van individuele vrijheid bereikt wordt, als een ander schade wordt berokkend. Of als vrije verkiezingen in gevaar worden gebracht. Correcte informatievoorziening is een voorwaarde voor mensen om te bepalen welke partij hun belangen het best kan behartigen en daarmee voor de democratie om naar behoren te functioneren. Om dit tegen te gaan dient wetgeving, bijvoorbeeld omtrent smaad en laster, goed toepasbaar te zijn op de online wereld.

Ondertussen hebben Facebook en Twitter aangekondigd deepfakes op te zullen sporen en te verwijderen van hun platforms. Maar de technologie ontwikkelt zo snel, dat er altijd een nepvideo over het hoofd kan worden gezien. Shallowfakes vallen niet onder de criteria en mogen dus blijven staan. Maar vooral moeten we ons afvragen of het aan de Amerikaanse techgiganten overgelaten moet worden om te bepalen wat een correcte of acceptabele weergave van de werkelijkheid is. Over de rol die de overheid kan en mag spelen in het terugdringen van deepfakes en shallowfakes moet volop debat worden gevoerd. Maar erkennen dat de overheid een rol heeft in de strijd tegen nepvideo’s en andere vormen van desinformatie is stap één, willen we de macht over onze waarheid weer een beetje terugpakken.

Laura de Vries en Reindert Engwerda zijn wetenschappelijk medewerker respectievelijk oud-stagiair bij de Mr. Hans van Mierlo Stichting. Dit artikel verscheen eerder in de Democraat.

Gepubliceerd op 15-05-2020 - Laatst gewijzigd op 15-05-2020